Nếp nhà ngày hôm nay Hà Nội.

Mấy hộ gia đình sống cạnh đền. Người ta chẳng thể nào vô tâm khi dành cả năm chăm sóc những cây có thế "mẫu tử". Tôi đã gần 80 tuổi. Cụ Lê Văn Thực. Không có điều kiện để làm mướn việc đòi hỏi sự tỉ mỉ này. Anh còn tự lập một phòng thí nghiệm riêng trên gác hai. Cả ông lẫn cháu vẫn chưa thôi nguôi tiếc nhớ. Nông dân? Nhưng Dũng không nghĩ thế. Để một năm mới dùng.

Tôi chợt nhận ra. Trong khi đó. Con trai tôi là nhà khoa học. CHÍ DŨNG. Bao nhiêu kinh nghiệm trồng cây của gia đình được kỹ sư trẻ Nguyễn Tiến Dũng dồn cả vào để ươm những mầm xanh.

Không trồng các loại cây đại trà như trước được. Nghệ nhân Hai Ninh bảo: "Trong các cháu có cháu Dũng nối nghiệp tôi. Nhưng không gian vẫn phủ kín mầu xanh của cây và hoa. Chỉ có loại đất ấy mới đáp ứng được. Sau này. Con cháu họ Lê đảm trách săn sóc đền (bài ký trùng tu đền năm 1886 do Nguyễn Huy Kỷ biên soạn nói rõ điều này). Nhưng rễ phải thoáng. Đâu đâu cũng là những tòa nhà lộng lẫy.

Buồn cười. Nhưng như nhà nghiên cứu Giang Quân vẫn nói. Thành thử tôi sẽ giao cho hai người cháu là Lê Xuân Điều và Bùi Anh Tuấn. Bởi Hà Nội vẫn có những con người bền bỉ giữ giàng nếp nhà. Con cháu trong nhà đều được giáo dục ý thức từ nhỏ. Điều tốt đan xen. Ông Hùng tâm tình: "Nhà tôi cứ thế hệ trước ra đi.

Cây bình dân hơn. Nhìn trên bản đồ. Chỉ riêng trên tầng ba của căn nhà. Trông giống một nông dân hơn là một chàng trai Hà thành. Không gian càng ngày càng hẹp hơn. Bà Kiệu. Ở giữa trọng điểm thành thị. Đã có đến dăm bảy chục chậu địa lan. Nghệ nhân Hai Ninh tâm can. Diện tích đất không còn nhiều. Đời sau sẽ tiếp nối nghĩa vụ. Năm nào cũng gọt từ 700 đến 1. Cặp vợ chồng già bao năm day trở trong cái "bao diêm" ấy.

Giờ làm kỹ sư tại Công ty Công viên Cây xanh Hà Nội". Mồng một hoặc những ngày lễ gia đình mới mở cửa. Xây dựng đền và dân gian đã lấy tên bà đặt cho tên đền. Lan và trà của nghệ nhân Hai Ninh thuộc hàng đắt nhất Hà Nội vì sự kỳ công như thế.

Trà theo nếp cũ. Ngoài giờ làm vườn ở công ty. Ông kĩ càng trồng lan. Vẫn có chốn bình yên. Ở đây. Giờ. Dẫu rất chật chội. Cơ nghiệp gây dựng cũng từ những bông hoa. Hai người nên vợ. Thờ Mẫu Liễu Hạnh. Và cả mấy gia đình khác trong họ cũng thế.

Khổ sở cũng chỉ vì nghĩa vụ với dòng tộc và cao hơn nữa là giá trị văn hóa của cả cộng đồng. Rộng chừng 6 m2. Bao năm vất vả. Tiếp xúc với gia đình ông Hai Ninh. Nếp nhà của người Hà Nội không bó gọn trong những lời ăn.

Vườn cây và cả ngôi nhà có phòng thí điểm của gia đình Dũng được ông bà cho cũng bị thu hồi để lấy đất mở đường. Ông Hai Ninh bảo: "Giờ đất ít. Cây giống. Làm hoa vất vả mà vui.

Ngày nghỉ. Chỉ có thể trồng những loại cây cao cấp. Có người nghĩ gia đình ông Hùng "giữ" đền để tư lợi. Rất nhiều bạn bè thấy. Thế "bạt phong hồi đầu" (nhắc con người luôn phải nhớ tông tích). Rể của nhà này đều phải học cách ăn.

Nhưng ông bà vẫn dành một diện tích đáng kể để trồng hoa. Giờ. Một trong số ấy là đền Bà Kiệu. Nên anh chàng thi Đại học Nông nghiệp Hà Nội.

Nhưng ngay bên hồ. Ngôn ngữ. Gia đình gặp khó khăn vì phải mất nhiều năm mới làm ra được một chậu cây đẹp mà mãi không gặp khách. Mà ta đã thấy như ở một cõi khác. Đã bao năm trôi qua mà con cháu họ Lê vẫn tiếp chuyện làm nhiệm vụ từng được khắc trên bia đá. Trai Hà Nội. Từ đó. Đập vỡ ra thành các viên đất. Vào hậu cung của ngôi đền. Hồi Dũng thi Đại học Nông nghiệp. Cây cảnh của gia đình ông Hai Ninh kén khách.

Nhiều địa phương phát triển nghề hoa. Trong một lần như thế. Trong cái riêng của gia đình lại có cái chung của cộng đồng như thế. Ông "thừa kế" trách nhiệm "tay hòm. Người còn gắn bó nhất với cây. Trên kính dưới nhường giữa thời buổi nhiều biến động. 000 củ". Điều khiến người ta bất thần khi gặp nghệ nhân Hai Ninh là ông tự hào truyền thống trồng hoa cây cảnh của gia đình vẫn được giữ vững. Nhưng tình ấy vẫn được bảo lưu theo cách này.

Tình người. Cách chơi truyền thống trọng hương hơn sắc. Ngay cả khi Nghi Tàm không còn đất trồng hoa. Nếp ứng xử. Cách nói. Gia đình tôi đốn trồng lan và trà. Những tuyến phố chung quanh hồ Hoàn Kiếm nườm nượp xe từ sáng đến tối. Tôi cũng như bất kỳ ai làm dâu.

Ông bà Hai Ninh vẫn kiên trì nghề cũ. Còn là giá trị dòng họ. Vợ chồng con cái quần quật ngoài vườn từ sớm đến hai giờ chiều mới được ăn sáng.

Một phần khu vườn của nghệ nhân Hai Ninh giờ đã là căn vi la cho thuê. Những giống hoa làm đẹp cho đô thị. Chìa khóa" ngôi đền từ tiên sư cha. Riêng tháng Chạp. Như con người trọng cốt cách hơn vẻ bề ngoài.

Chỗ góc đường Đinh Tiên Hoàng - Hàng Dầu chính là con cháu họ Lê.

Nên chồng từ bàn trắng tay. Hoa. Chẳng còn dấu vết nào của một làng hoa ngàn tuổi. Khôn thiêng như hàng trăm năm nay vẫn thế. Người ta đến nhà tôi mua hoa nờm nợp.

Chăm cây. Vẻ đẹp ấy khiến Nghi Tàm trở nên "làng biệt thự" quyến rũ nhất Hà Nội. Cũng bắt đầu nghĩ đến bàn giao cho con cháu. Người mua thường chọn những loại hoa. Ngắn lắm. Phía hậu cung gia đình ông Hùng quản lý. Khi về làm dâu nhà họ Lê tôi mới hiểu thêm. Diện tích đất hẹp. Cháu nội nghệ nhân Hai Ninh có nước da đen cháy.

"Những năm 80. Ông và các con "vật" bùn Hồ Tây lên phơi khô. Ở Nghi Tàm. Với hoa là gia đình nghệ nhân Nguyễn Ninh. Vừa để bán. Mười bốn tuổi. Sống ngay cạnh nơi thờ cúng. Hậu cung của ngôi đền vẫn còn lưu giữ được nhiều cổ vật quý. Đền vốn có tên là Thiên Tiên điện. Vì khách vào tự do khó ngóng được.

Hiện. Người làng vẫn gọi là Hai Ninh. Với gia đình tôi. Mùa nước cạn. Khi "cơn lốc" bê-tông kéo đến Nghi Tàm. Con cháu họ Lê sống cạnh đền nay đã phát triển đến hơn 30 nhân khẩu.

". Công tác bên Viện dược chất. Điều đó góp phần tạo nên một đại gia đình nề nếp.

Anh cứ một mình làm thử nghiệm với các loại hạt giống. Vừa cho đỡ nhớ. Không gian ấm cúng. Nguyễn Tiến Dũng. Người trực tiếp chăm sóc đền là ông Lê Mạnh Hùng. Thuê đất làm hoa. Chỉ rằm. Đó là kết quả của những ngày lăn lộn ngoài vườn chăm hoa.

Thỉnh thoảng vẻ bề ngoài cực kì kia làm ta mất đi dịp khám phá những nét đẹp ẩn giấu bên trong. Chỉ cách đường một quãng ngắn. Mà còn là ái tình mãnh liệt đối với truyền thống gia đình. Là hậu duệ của bà Lê Thị Kiệu. Những tưởng cây hoa Nghi Tàm chỉ còn là dĩ vãng thì mầu xanh vẫn dẻo dai vươn lên. Nơi nhiều người nước ngoài đến thuê nhà. Phần đất của gia đình không thỏa ước mong chăm hoa.

Thành thử những chậu lan còn "leo" lên cả tầng thượng. Nhưng các hộ gia đình vẫn giữ một khoảng sân để làm lối ra vào hậu cung. Thời cuộc có những biến thiên. Đền Bà Kiệu góp phần tạo nên nét duyên của hồ Hoàn Kiếm. Cách ở sao cho hợp chốn tôn nghiêm". Ông mới dằn lòng xây nhà cho thuê. Chúng nó sẽ thay tôi coi ngó đền. Cây cảnh có cái hay như vậy. Tôi không khỏi sửng sốt khi biết ngôi đền vẫn được trông nom bởi con cháu.

Phải đi ở nhờ. Điều xấu. Bà Hai Ninh đã gánh hoa đi bán ở chợ Đồng Xuân. Ta có nhịp khám phá nhiều điều xăm. Bà Hùng về làm dâu họ Lê nay đã nửa thế kỷ tâm tư: "Trước đây cứ nói đến thờ cúng là mọi người quan niệm mê tín nặng nề. Cũng là ngót tám thập kỷ ông gắn bó với ngôi đền. Khi tỉnh thành mở đường dạo ven Hồ Tây. Mà dở cũng không thiếu. Rồi cái đẹp sẽ thắng lợi. Nghề làm hoa. Đấy chính là những giá trị tâm linh.

Cây hoa gắn bó với ông bà suốt cả đời người. Những thế cây luôn được gửi gắm trong đó đạo nghĩa. Ngành văn hóa dùng phần ngoài phục vụ khách tham quan. Mỗi dịp làm cây là một dịp nghệ nhân Hai Ninh lại răn dạy con cháu. Không tơ hào một mét vuông không gian phụng dưỡng của ngôi đền. Năm 2005. Bà Lê Thị Kiệu đã đứng đầu việc mở mang. Ông bà Hai Ninh đều là người Nghi Tàm. Vì làm đẹp cho đời".

Con cháu tập hợp lại gọt thủy tiên. Lan và trà ưa ẩm. Căn nhà ông Hùng như chiếc bao diêm. Bán đảo Nghi Tàm như một cánh hoa rập rình trên sóng nước Hồ Tây. Cách khác. Gia đình khá giả. Hay có. Ai lại đi làm. Thay đổi của Nghi Tàm có thể coi là hình ảnh đại diện cho một Hà Nội đang biến đổi. Nhất là dịp Tết. Gần 80 tuổi. Cuộc sống vẫn đang có nhiều biến động. Nhưng không.